Οικολογική καταστροφή στην Αθηναϊκή Ριβιέρα. Πώς μπορούμε να την αντιμετωπίσουμε;

Γράφει ο Βλάχος Σταμάτιος – Στυλιανός – MSc. Περιβαλλοντολόγος, διαχείριση ενέργειας & περιβάλλοντος, μέλος Οικολογικής Συνεργασίας Δήμου Παλαιού Φαλήρου ECO+

«Μπορώ να μιλήσω για το καλό που είναι μέσα σας, αλλά όχι για το κακό. Γιατί, τι άλλο είναι το κακό εκτός από το καλό το βασανισμένο από την πείνα του και τη δίψα του; Στ’ αλήθεια, όταν το καλό πεινάει, αναζητά την τροφή του ακόμα και στις σκοτεινές σπηλιές, και όταν διψά, πίνει ακόμα και από τα στάσιμα νερά. Είστε καλοί όταν είστε ένα με τον εαυτό σας

Χαλίλ Γκιμπράν, Ο Προφήτης

 

Τις προηγούμενες δεκαετίες η προστασία του περιβάλλοντος απασχολούσε λίγους ειδικούς επιστήμονες και ευαισθητοποιημένους πολίτες. Σήμερα, αποτελεί ζήτημα για ένα μεγάλο ποσοστό της κοινωνίας. Ειδικά τις δύο τελευταίες δεκαετίες, η προστασία του περιβάλλοντος αποτέλεσε βασική συνιστώσα προβληματισμού για το σύνολο σχεδόν των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, στοχεύοντας σε καλύτερη ποιότητα ζωής χωρίς να διακυβεύονται οι κρίσιμες ισορροπίες των οικοσυστημάτων. Η κοινωνική απαίτηση για προστασία, διατήρηση και αποκατάσταση του περιβάλλοντος αντανακλάται, σε παγκόσμιο επίπεδο, στις νομοθετικές πράξεις που αφορούν σε περιβαλλοντικά ζητήματα.

Η θάλασσα, είτε με τη μορφή των ωκεανών, είτε με τη μορφή κλειστών θαλασσών, όπως η Μεσόγειος, παίζει καθοριστικό ρόλο στη ζωή και την ανάπτυξη του πλανήτη μας. Στην ύπαρξη της θάλασσας οφείλεται το μεγαλύτερο ποσοστό παραγωγής οξυγόνου της ατμόσφαιρας, η θερμική ισορροπία του πλανήτη, η παραγωγή «καθαρής τροφής», η ναυτιλία. Εδώ και δεκαετίες οι επιστήμονες, οι ναυτικοί, οι αλιείς, οι δύτες κι άλλοι λάτρες της θάλασσας έχουν έντονη ανησυχία για την υποβάθμιση του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Στο επίκεντρο των ανησυχιών τους βρίσκεται η ρύπανση.

Σύμφωνα με ομάδα ειδικών του ΟΗΕ της GESAMP (Joint Group of Experts on the Scientific Aspects of Marine Pollution), θαλάσσια ρύπανση ορίζεται ως η: «εισαγωγή από τον άνθρωπο στο θαλάσσιο περιβάλλον (συμπεριλαμβανομένων και των εκβολών των ποταμών) ουσιών ή ενέργειας, άμεσα ή έμμεσα, με αποτέλεσμα δηλητηριώδεις συνέπειες, όπως βλάβες σε έμβιους οργανισμούς, κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία, παρεμπόδιση θαλάσσιων δραστηριοτήτων συμπεριλαμβανομένης της αλιείας, μείωση της ποιότητας για τη χρήση του θαλασσινού νερού κι ελάττωση της θελκτικότητας των υδάτων». Αξίζει να σημειωθεί ότι, στον παραπάνω ορισμό πρέπει να τονισθεί η υπευθυνότητα του ανθρώπου για τη προκαλούμενη ρύπανση. Επιπλέον, γίνεται σαφές ότι, η ρύπανση περιλαμβάνει μερικές τουλάχιστο δυσμενείς επιπτώσεις, διαχωρίζοντας της ρύπανση (pollution) από την απλή μόλυνση (contamination). Η απλή εισαγωγή κάποιας ουσίας από τον άνθρωπο στη θάλασσα σε τιμές πάνω από το φυσικό επίπεδο, αλλά χωρίς πρόκληση δυσμενών αποτελεσμάτων, δεν θεωρείται ρύπανση, αλλά απλή μόλυνση της θάλασσας.

Αρχικά, Πετρελαϊκό ρυπαντικό φορτίο θεωρείται ένα συμβάν ή μία ακολουθία συμβάντων που έχουν την ίδια αρχή, τα οποία μπορούν να οδηγήσουν σε εκροή πετρελαίου και πιθανώς αποτελεί ή μπορεί να αποτελέσει απειλή για το θαλάσσιο περιβάλλον, τις ακτές και τα πιθανά συσχετιζόμενα συμφέροντα ενός ή πολλών χωρών και απαιτεί άμεση κινητοποίηση ή οποιαδήποτε άλλη επείγουσα αντίδραση. Οι κινητοποιήσεις αυτές  μπορεί να είναι μικρής κλίμακας, είτε οργανωμένες σε γιγαντιαία κλίμακα επιχειρήσεις διάσωσης και αποκατάστασης της ζημιάς.

Αναφορικά, με το τραγικό περιστατικό, με τη βύθιση του μικρού τάνκερ «ΑΓΙΑ ΖΩΝΗ ΙΙ» που σημειώθηκε το πρωί της Κυριακής 10 Σεπτεμβρίου στη θαλάσσια περιοχή κοντά στη Νήσο Αταλάντη προκάλεσε απίστευτη περιβαλλοντική καταστροφή στον Σαρωνικό. Το πλοίο μετέφερε 2.200 μετρικούς τόνους fuel oil και 370 μετρικούς τόνους marine gas oil, μέρος των οποίων εκρέευσε στη θάλασσα, προκαλώντας μεγάλης έκτασης πετρελαιοκηλίδα, που παρά τις αρχικές προσπάθειες αντιμετώπισης και περιορισμού της , ρύπανε -σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών, με τρόπο μη αναστρέψιμο- ακτές της Σαλαμίνας, ενώ λόγω των επικρατούντων ανέμων επεκτάθηκε προς τη περιοχή του Άγιου Κοσμά και τη Γλυφάδα, θέτοντας τις αρμόδιες αρχές σε συναγερμό, καθώς υπάρχει έντονα η υπόνοια ότι απειλείται με οικολογική καταστροφή μεγάλου μέρους του Σαρωνικού Κόλπου. Έντονη αναφορά γίνεται, ότι κομμάτια της πετρελαιοκηλίδας έφτασαν και στη Σαρωνίδα με πιθανή επιδείνωση της κατάστασης.

Αναλυτικότερα, με την είσοδο του πετρελαίου στη θάλασσα και το σχηματισμό πετρελαιοκηλίδας, πραγματοποιούνται διάφορες φυσικοχημικές διεργασίες όπως:

α) Διασπορά (dispersion) κυρίως ελαφρών κλασμάτων πετρελαίου,

β) Εξάπλωση (spreading) με επιφανειακού τύπου εξάπλωση της κηλίδας σε μεγάλο μήκος, γ) Εξάτμιση (evaporation) κυρίως των ελαφρών κλασμάτων του πετρελαίου,

δ) Γαλακτοματοποίηση (emulsification), δηλαδή τη δημιουργία γαλακτώματος μεταξύ του νερού και του πετρελαίου,

ε) Διάλυση (dissolution), διαδικασία που πραγματοποιείται ανάλογα με το βαθμό διαλυτότητας των κλασμάτων πετρελαίου,

στ) Οξείδωση (oxidation),

ζ) Βιοαποικοδόμηση (biodegradation) από πλαγκτονικούς, βενθικούς μικροοργανισμούς, μύκητες ή νηκτόν,

η) Ιζηματαπόθεση (sedimentation) κυρίως βαρέων κλασμάτων πετρελαίου που επικάθονται στα ιζήματα του πυθμένα.

Με τη γαλακτοματοποίηση το πετρέλαιο παραμένει στην υδάτινη μάζα (επιφάνεια της θάλασσας) και στα ιζήματα. Η βιοαποικοδόμηση γίνεται ταχύτερα όταν το πετρέλαιο βρίσκεται με τη μορφή σταγονιδίων 1 mμ στο υδάτινο περιβάλλον. Τελικά προϊόντα της βιοαποικοδόμησης  του πετρελαίου είναι το διοξείδιο του άνθρακα, το νερό, θειικά και νιτρικά άλατα, ενώ ενδιάμεσα προϊόντα, όπως οξέα, αλειφατικές αλκοόλες κι αρωματικά παράγωγα είναι επικίνδυνα για τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Η ταχύτητα βιοαποικοδόμησης εξαρτάται από τη θερμοκρασία, το διαλυμένο οξυγόνο και το ηλιακό φως.

Το πετρέλαιο εισέρχεται στη τροφική αλυσίδα μέσω της πεπτικής οδού, είτε με τη μορφή σωματιδίων, στα οποία είναι προσροφημένοι υδρογονάνθρακες, είτε με βακτήρια, στα οποία συσσωρεύονται υδρογονάνθρακες πετρελαίου κι αποτελούν τροφή για ανώτερους οργανισμούς. Μέσω της αναπνευστικής οδού, δηλαδή μέσω των βραγχίων ή των πνευμόνων. Οι υδρογονάνθρακες επιδρούν αρνητικά, αναστέλλοντας τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης των φυτικών οργανισμών, για παράδειγμα του φυτοπλαγκτόν, ενώ είναι ιδιαίτερα τοξικοί για το ζωοπλαγκτόν, τα μαλάκια, τα δίθυρα μαλάκια, τα ψάρια, αλλά και τα πτηνά και τα θηλαστικά. Στον άνθρωπο, όταν έρθει σε επαφή, μπορεί να προκαλέσει δερματίτιδα, έντονα εξανθήματα, ενώ μπορεί κάλλιστα να προκαλέσει αναπνευστικά προβλήματα σε ένα χρόνια πάσχων άτομο, ασφυξία ή και καρκινογένεση από τις έντονες αναθυμιάσεις από την μερική εξάτμιση που υφίσταται.

Αναμφισβήτητα, το πρώτο πράγμα που πρέπει κι οφείλει να επιτελέσει η Πολιτεία είναι να λάβει ειδικά κι επείγοντα μέτρα αποτελεσματικής αντιμετώπισης του τραγικού φαινομένου της πετρελαιοκηλίδας, συστήνοντας ειδική επιτροπή από ειδικούς επιστήμονες επί του θέματος (Ειδική Επιτροπή Τοξικολογίας) σε συνεργασία με τις αρμόδιες Αρχές ασφάλειας -όπως χαρακτηριστικά είναι το Λιμενικό Σώμα, το Πυροσβεστικό Σώμα- και τις ΜΚΟ -όπως αποτελούν η WWF και η GREENPEACE- για να επιληφθούν όσο το δυνατό συντομότερα, με κατατοπιστικά κριτήρια, κατάλληλες και διεξοδικές επιστημονικές μεθοδολογίες και με τους ειδικούς εξοπλισμούς αντιμετώπισης και καταστολής της.

Παράλληλα, είναι έντονη η ανάγκη να πληροφορήσει με σωστό τρόπο και με ορθοπολιτικά κριτήρια τους πολίτες της, που επίκειται να κάνουν χρήση των παράκτιων περιοχών (παραλιών) που έχουν ρυπανθεί από πετρελαιοειδή, αναρτώντας ειδικές απαγορευτικές πινακίδες για κολύμπι, εγκατάσταση σε ρυπασμένες ακτές, απαγόρευση ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων (παιγνίδια, βόλτες με παιδιά και κατοικίδια) και κάθε άλλου είδους δραστηριότητες. Τοποθέτηση ειδικών παρατηρητών από σώματα ασφάλειας, όπως αστυνομικούς και λιμενικούς στο να εποπτεύουν τη κατάσταση και να έχουν μία πανοραμική άποψη των τοπικών συνθηκών, εισαγωγή έγκυρων ειδικών διαφημιστικών σποτ που θα προειδοποιούν για την σοβαρότητα κι επικινδυνότητα της συγκεκριμένης τραγικής κατάστασης με συχνές επαναλήψεις σε όλη τη διάρκειας της μέρας. Επιπρόσθετα, η Πολιτεία οφείλει να έρθει σε επαφή με Χώρες του εξωτερικού, οι οποίες κατέχουν σε ύψιστο βαθμό θέματα που αφορούν το Περιβάλλον και μεθόδους αποτελεσματικής διαχείρισής τους, τις κατάλληλες τεχνολογίες, ερευνητικούς εξοπλισμούς και τις απαραίτητες τεχνογνωσίες. Τέλος, οι νοσοκομειακές μονάδες όλου του Λεκανοπεδίου της Αττικής οφείλουν να βρίσκονται σε σχετική ετοιμότητα, μαζί με τις κινητές μονάδες (ασθενοφόρα) για άμεση μεταφορά και φροντίδα κάποιου σοβαρού περιστατικού.

Από πλευράς ειδικών επιστημόνων για το αρμόδιο θέμα της θαλάσσιας ρύπανσης από πετρελαιοειδή η συμβολή τους έγκειται στην εφαρμογή των επιστημονικών κι άρτια καταρτισμένων γνώσεών τους με την συλλογή δειγμάτων από τη συγκεκριμένη παθούσα περιοχή, σε πολλά μελετημένα σημεία της, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, συλλογή δειγμάτων από τις δεξαμενές καταλοίπων του πλοίου για άμεση ταυτοποίηση και μέτρηση της ηλικίας της πετρελαιοκηλίδας για εξακρίβωση  του χρόνου πολλαπλασιασμού και του ρυθμού επέκτασής της. Συλλογή δειγμάτων (πετρελαίου κι άμμου – χαλικιών) από τα παράκτια οικοσυστήματα, τις ακτές που έχουν ρυπανθεί από το πετρέλαιο, ώστε να υποστούν κοκκομετρικές αναλύσεις (γεωτεχνική μέθοδος) για ύπαρξη ποσοστού γαλακτώματος (πετρελαίου και νερού).

Προσεκτική μεταφορά των δειγμάτων σε ειδικά δοχεία για τυχόν επιμόλυνση του δείγματος με άλλους εξωγενείς παράγοντες, μέτρηση βιοτικών (φυτοπλαγκτόν, ζωοπλαγκτόν, νηκτόν – ψάρια, μαλάκια, δίθυρα μαλάκια, καρκινοειδή) κι αβιοτικών οικολογικών παραμέτρων της συγκεκριμένης περιοχής (pH, αλατότητα, θερμοκρασία, διαλυμένο οξυγόνο, αγωγιμότητα, θρεπτικά συστατικά, θολερότητα, χρώμα). Μετρήσεις ανεμολογικού καθεστώτος της πληγείσας περιοχής, καθώς και μετρήσεις υποθαλάσσιων ρευμάτων.

Χρήση του ειδικού λογισμικού συστήματος GIS (Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών – Geographical Information Systems) για ψηφιοποίηση της παθούσας θαλάσσιας περιοχής και δημιουργία βαριογραμμάτων για καλύτερη κατανόηση συμπεριφοράς της πετρελαιοκηλίδας. Εναέρια τηλεπισκόπηση με μικρό αεροσκάφος ή ελικόπτερο, ανάπτυξη ειδικών μοντέλων διασποράς για το μέγεθος της κηλίδας για ακριβή αποτελέσματα.

Επιπρόσθετα, οι επιστήμονες Περιβαλλοντολόγοι εφαρμόζουν τεχνικές απορρύπανσης στη περιοχή εξάπλωσης της πετρελαιοκηλίδας, με χρήση κατάλληλων ειδικών πλωτών φραγμάτων, όπου πρακτικά είναι ο μηχανικός διαχωρισμός του μίγματος νερού-πετρελαίου από την επιφάνεια με απομάκρυνση του ύδατος και επαναχρησιμοποίηση του πετρελαίου. Περιλαμβάνει τις περισσότερες δυνατότητες επέμβασης σ’ένα παρόμοιο περιστατικό δίνοντας -υπό προϋποθέσεις- τις καλύτερες λύσεις. Συχνά τα χρησιμοποιούμενα φράγματα έχουν την ικανότητα απορρόφησης σημαντικών ποσοτήτων πετρελαίου, συντελώντας στον περεταίρω καθαρισμό της παθούσας περιοχής. Με χρήση ειδικών χημικών διασκορπιστικών ουσιών (Χ.Δ.Ο.) «τρίτης γενιάς», μη τοξικά (ειδική κατηγορία τα βιογενή επιφανειακά διασκορπιστικά), που επιταχύνουν τη φυσική διαδικασία του διασκορπισμού και διάσπασης του πετρελαίου και δρουν μεταξύ νερού και πετρελαιοειδών μειώνοντας τη μεταξύ τους επιφανειακή τάση. Κανονίζουν τις ποσότητες που πρέπει, στο διαθέσιμο χρόνο που απαιτείται και εφαρμόζουν αυτή τη τεχνική σε κανονισμένα και καθορισμένα σημεία της έκτασης της κηλίδας. Πιθανή χρήση ανάπτυξης σύγχρονής, οικονομικής και περιβαλλοντικά συμβατής μεθόδου απορρύπανσης της θαλάσσιας περιοχής από τη πετρελαιοκηλίδα με το CLEANMAG (Cleaning Magnetically), ένα νέο μαγνητικό υλικό απορρόφησης  του πετρελαίου τελευταία τεχνολογίας. Τέλος, συνίσταται να πραγματοποιείται συστηματική παρακολούθηση της πληγείσας περιοχής τα επόμενα χρόνια, με συστηματικές μετρήσεις των παραμέτρων που προαναφέρθηκαν, αλλά και της παρουσίας των πετρελαιοειδών στη βιομάζα των εδώδιμων (ψάρια, μαλάκια, οστρακοειδή).

Η κοινωνία με τη σειρά της, θα πρέπει να έχει υποχρέωση να είναι πλήρως ενημερωμένη για το συγκεκριμένο συμβάν, οι πολίτες να ακούν προσεκτικά τις οδηγίες των ειδικών πάνω στο θέμα της ασφάλειας και προστασίας από τη θαλάσσια ρύπανση που προκάλεσε η κηλίδα, οι γονείς να πληροφορήσουν τα παιδιά τους για αυτό το σοβαρό περιστατικό και να καταγγείλουν άμεσα στις αρμόδιες αρχές εάν υπάρξει οτιδήποτε επιπρόσθετο ανησυχητικό συμβάν που να αφορά αυτό. Υπεύθυνοι κι ενημερωμένοι Πολίτες είναι το κλειδί για μία επιτυχή, βιώσιμη και ευήμερη κοινωνία και Κράτος.

Αξίζει να αναφερθεί, ότι με βάση πρόσφατες μετρήσεις διεθνών οργανισμών, οι συγκεντρώσεις πετρελαιοειδών σε ορισμένες ελληνικές θάλασσες εκτιμώνται σε 5-10 μg/l, ενώ επιλεγμένες περιοχές του Αιγαίου κοντά σε βιομηχανικά και κέντρα με έντονη αστικοποίηση (για παράδειγμα Ελευσίνα, Καβάλα, Θερμαϊκός Κόλπος) κατατάσσονται ανάμεσα στις πλέον περιβαλλοντικά υποβαθμισμένες περιοχές του κόσμου. Επιπλέον, οι συγκεντρώσεις πετρελαιοειδών του επιπέδου των 0.2 μg/l στη θάλασσα προκαλούν βλάβες στους ευαίσθητους θαλάσσιους οργανισμούς, ενώ συγκεντρώσεις της τάξεως των 0.1 g/l καταστρέφουν τους βενθικούς οργανισμούς (το σύνολο των ζωικών ή φυτικών οργανισμών που ζουν προσκολλημένοι ή έρποντες στο βυθό της θάλασσας).

Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε ότι η ρύπανση από πετρελαιοειδή στις ελληνικές θάλασσες βρίσκεται σε οριακό σημείο, ενώ ο κίνδυνος διατάραξης της ισορροπίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων είναι υπαρκτός. Παράλληλα, δεν πρέπει να λησμονηθεί ότι η επιβάρυνση των θαλασσών με πετρελαιοειδή αποτελεί ένα φαινόμενο των τελευταίων δεκαετιών, καθώς ποτέ στο παρελθόν τα θαλάσσια οικοσυστήματα δε δέχθηκαν ανάλογες ποσότητες πετρελαίου. Το ζητούμενο στο συγκεκριμένο φλέγον θέμα είναι να γίνει μία ολιστική διαχείριση της όλης κατάστασης με συνεργασία των αρμόδιων φορέων, της Πολιτείας και των Πολιτών της. Το Περιβάλλον και η προστασία του είναι ευθύνη και υπόθεση όλων μας!